SINH MỆNH MỘT DÒNG SÔNG
Huệ Vũ

Hình ảnh từ vệ tinh trong tháng 3 cho thấy một khu vực rộng lớn gồm tỉnh Vân Nam, vùng Tây bắc Bắc Việt, Miến Ðiện, Thái Lan, Lào, Cam Bốt có cả ngàn nơi bị cháy rừng, bầu trời đầy khói. Nạn hạn hán đã ảnh hưởng nhiều tỉnh ở Trung Cộng và 5 nước hạ nguồn sông Mê Kông. Hạn hán đã làm cho mực nước sông rút xuống mức thấp nhất chưa từng có trong vòng trên nửa thế kỷ qua, ảnh hưởng tới đời sống của khoảng gần 80 triệu người, nhiều chuyến tàu du lịch phải hủy bỏ vì mực nước quá cạn, các thuyền chở hàng không thể tới thành phố Chiang Rai. Ngành xuất cảng của Thái Lan trong tháng 3 mất nhiều triệu mỹ kim. Do mực nước sông xuống thấp, thủy triều tràn sâu vào lưu vực sông Cửu Long trên 60 cây số, làm cho khoảng trên 100 ngàn mẫu đất canh tác bị đe doạ.

Hạn hán là nguyên nhân làm cho mực nước sông Mê Kông xuống quá thấp trong những tháng qua, nhưng nguyên nhân khí hậu chỉ là nguyên nhân nhất thời, dòng nước con sông được coi là sông Amazon hay Danube của Á Châu đang bị con người tàn phá, ngăn chận mới là đe doạ lớn nhất. Nhu cầu khai thác năng lượng, pháp luật quốc tế bị coi thường, thiếu sựỳ hợp tác giữa quốc gia thượng nguồn và các nước hạ nguồn là đe doạ lớn nhất cho sinh mệnh dòng sông, đe doạ sự tồn tại của nhiều loài sinh vật, hải sản hiếm quý và đời sống của hàng chục triệu người.

Sông Mê Kông phát nguyên từ dãy Ðường Cổ Lạp (Tangula) trên cao nguyên Thanh Tạng, từ nguồn đến Xương Ðô (Changdu) gọi là sông Drazhu (Trát Khúc). Từ Xương Ðô đến biên giới Miến Ðiện gọi là sông Lan Thương, có nghĩa là con sông sóng cả mênh mông. Từ biên giới Trung Cộng gọi là sông Mê Kông, nhưng còn có nhiều tên khác: Miến Ðiện gọi là sông Mè kaung Myit. Thái Lan gọi là sông Mae Nam Khong (Sông Mẹ). Cam Bốt gọi là sông Tonle Thom (Sông Lớn). Khi tới Nam Vang dòng chia thành 2 nhánh chảy qua Việt Nam được gọi là Tiền Giang và Hậu Giang. sông Tiền và sông Hậu chảy ra biển với 9 cửa, nên Việt Nam gọi là sông Cửu Long.

Sông Mê Kông dài trên 4.600km, lưu vực rộng 792.000 km2. Tính theo chiều dài, sông Mê Kông là con sông dài đứng thứ 12 trên thế giới, lưu lượng đứng hàng thứ 10, nhưng hệ sinh thái đa dạng chỉ đứng sau con sông Amazon ở Nam Mỹ, với trên 1.200 loại cá. Nhiều loại cá hiếm qúy dài 3 mét, nặng trên 300 ký. Mỗi năm dòng sông đổ ra biển 475 tỷ m3 nước, trầm tích đã mở rộng thêm lãnh thổ VN. Sông Mê Kông cung cấp cho Ðồng Bằng Sông Cửu Long khoảng từ 150 triệu đến 200 triệu tấn phù sa mỗi năm, nuôi sống khoảng trên 17 triệu người. Sự thay đổi của dòng sông này sẽ tạo hậu quả tai hại rất lớn cho Việt Nam.

Hệ sinh thái và nguồn nước dòng sông quan trọng này đang ở trong tình trạng nguy hiểm vì nhu cầu khai thác năng lượng. (Chưa nói tới đe doạ nhiễm độc vì thuốc trừ sâu, phân bón hoá học, nước thải nhà máy.)
Trong lúc mực nước xuống thấp chưa từng có, ngón tay của các nước hạ nguồn đều chỉ sang Trung Cộng, là nước đang xây nhiều công trình thủy điện trên sông Lan Thương.

Theo kế hoạch phát triển của tỉnh Vân Nam, Trung Cộng sẽ xây tất cả 15 đập thủy điện trên sông Lan Thương, từ Lựu Ðồng Giang (Liutongjiang) đến biên giới Miến Ðiện, đã hoàn tất đập Mạn Loan (Manwan) năm 1996 với công xuất 1.500 Megawatt (MW), đập Ðại Triều Sơn (Dachaoshan) hoàn tất năm 2003 với công xuất 1.350MW, đập Cảnh Hồng (Jinghong) hoàn tất năm 2008 có công xuất 1.500MW, đập Cống Quả Kiều (Gongguoqiao) hoàn tất năm 2008 có công xuất 750MW và đập Tiểu Loan (Xiaowan) có công xuất 4.200MW hoàn tất trong năm nay và sẽ hoàn toàn vận hành hết khả năng vào năm 2012. Trung Cộng hiện đang tiến hành xây các đập Nhu Trát Ðộ (Nuozhadu), Cảm Lãm Bá (Ganlamba) và Mãnh Tống (Mengsong).

Ðập Tiểu Loan xây tại huyện Lâm Thương (Lincang), trên cao độ 1.242m trên mực nước biển, nằm giữa đập Cống Quả Kiều và Mạn Loan, là con đập hình vành cung cao nhất trên thế giới với chiều cao 292 mét, khu vực dự trữ nước rộng trên 190 km2, khả năng tích trử khoảng 15 tỷ m3 nước, là con đập thủy điện lớn hàng thứ nhì của Trung Cộng, chỉ sau đập Tam Hiệp.

Tuy nhiên, con đập này sẽ không phải là con đập lớn nhất trên sông Lan Thương. Trung Cộng hiện xây cất đập thủy điện Nhu Trát Ðộ có công xuất 5.500 MW, và khả năng chận giữ nước của con đập này lên tới 23.7 tỷ m3. Ðập Thủy điện Nhu Trác Ðộ sẽ hoàn tất vào năm 2017.

Không phải chỉ Trung Cộng là quốc gia ngăn chận, cắt dòng mà các nước Lào, Thái Lan, Cộng Sản Việt Nam, Cam Bốt đều góp phần đe doạ sinh mệnh con sông sinh tử của đồng bằng sông Cửu Long, vựa luá của Việt Nam.

Dù phát nguyên từ cao nguyên Thanh Tạng, chảy qua lãnh thổ Trung Cộng trên 2.200km, nhưng sông Lan Thương chỉ đóng góp khoảng 30% thủy lượng cho sông Mê Kông, lượng nước còn lại do các phụ lưu ở Thái Lan, Lào, Việt Nam và Cam Bốt đổ vào.

Các dòng sông phụ lưu đóng góp 70% lượng nước cho sông Mê Kông cũng đang bị ráo riết ngăn chận.
Lào đã xây các đập Thủy điện Nam Ngum, Xeset, Theun Hinboun, Houay Ho, Nam Leuk, Nam Theun II. Ðập Theun Hinboun đã đổi ngược dòng nước sông Theum vào sông Hinboun. Ðập Nam Theun II cao 50 thước, chận nước ngập một vùng rộng 450 km2, có công xuất 1.000MW. Số đập thuỷ điện Lào hiện đang xây cất, chuẩn bị khởi công và còn nằm trong kế hoạch lên tới 23 đập, công xuất tổng cộng 5.000MW và định hoàn tất vào năm 2020.

Thái Lan đã xây các đập Nam Pung trên sông Pung năm 1965, đập Sirindhorn trên sông Lam Dom Noi năm 1968, đập Ubol Ratana trên sông Phong năm 1966, đập Chulabhorn trên sông Nam Phron năm 1971, Ðập Huan Kum cũng trên sông Nam Phrom. Ðập Pak Mun xây trên sông Mun, cách hợp lưu giữa sông Mun và sông Mê Kông 7 cây số , hoàn thành năm 1994 làm ngập lụt một khu vực rộng 117km2, phải di tản 3000 gia đình, con đập này đã làm ảnh hưởng tới lợi tức ngư nghiệp trên sông Mun, bị dân chúng phản đối phải ngưng hoạt động.

CSVN xây đập Dray Ling trên sông Serepok, đập Yali trên sông Se San năm 1999, nằm cách biên giới VN-Cam Bốt khoảng 70 cây số. Ðang dự tính xây các đập Se San 3, Se San 3A, Se San 4, Boun Koup, Srepok 3, Srepok 4, U-Kontum, Pleikrong, D. Xuyen, Ban Tou Srah.

Sông Se Kong phát nguyên từ tỉnh Thừa Thiên, chảy qua Lào và Cam Bốt, sông Se San phát nguyên từ Kom Tum chảy Cam Bốt gặp nhau ở Stung Treng là 2 phụ lưu lớn nhất của sông Mê Kông, nhưng CSVN không chỉ xây đập trên sông Se San mà còn đang cộng tác với Lào để xây dựng các đập Se Kong 4, Se Kong 5, Se Pian ố Se Nam Noi, Sekaman 1 và Sekaman 4. Việc làm này của CSVN không khác gì chúng cũng đang cầm dao chém vào dòng huyết mạch thân thể Việt Nam. Không chỉ Trung Cộng mà chính CSVN cũng hăng hái ngăn chận dòng nước của con sông sinh mệnh Ðồng Bằng Cửu Long.

Cam Bốt chỉ có 2 nhà máy thủy điện, nhưng đang dự trù xây trên 20 nhà máy trên các phụ lưu Mê Kong và những dòng sông đổ vào Biển Hồ. Tham vọng lớn nhất là đập Thủy điện Sambor xây ngay trên dòng chính sông Mê Kông tại tỉnh Kratie, quận Sambor với công xuất 3.300 MW. Ðập Sambor nếu xây lên sẽ là một thảm hoạ cho Việt Nam.

Tuy nhiên, đe doạ này còn lớn hơn gấp 10 lần vì 3 nước Thái, Lào, Cam Bốt cũng đã đồng ý với một dự án sẽ xây trên dòng Mê Kông tất cả 11 đập thủy điện, gồm: Pak Beng, Luang Brabang, Xayabouri, Pak Lay, Sanakham, Pak Chum, Ban Koun, Lat Sua, Dong Sahong, Stung Streng và Sambor.

Khó có thể hình dung và tưởng tượng khi Trung Cộng hoàn thành 15 đập thủy điện trên sông Lan Thương, các nước Lào, Thái Lan, Cam Bốt, CSVN hoàn thành những công trình thủy điện trên các dòng phụ lưu; và 11 con đập của 3 nước Thái-Lào-Cam Bốt xây lên trên dòng chính Mê Kông từ Pak Beng đến Sambor, thì hậu quả sẽ như thế nào?

Những người bênh vực xây đập thủy điện để khai thác năng lượng cho rằng nước bị chận chỉ để tạo sức mạnh quay những trục turbine phát điện, nếu không dẫn thủy nhập điền thì lượng nước của dòng sông sẽ không thay đổi, mà đập thủy điện còn có thể giúp điều hoà dòng nước: khi lụt thì giữ lại nước, khi khô hạn thì xả bớt cho hạ nguồn. Nhưng đây chỉ là những lý luận bào chữa, trấn an.

CSVN đã xây rất nhiều đập thủy điện trong nước, nhưng thực tế là mùa lũ lụt những nhà máy này gây thêm lụt, mùa khô làm cho hạ nguồn bị kiệt nhanh hơn. Ðập Yali đã làm cho đời sống 55 ngàn dân ở Cam Bốt hoàn toàn thay đổi. Vào tháng 10 năm 2009, đập A Vương ở Quảng Nam đã làm cho hàng ngàn người dân ở hạ lưu sông Thu Bồn và Vu Gia bị nhận chìm trong khối nước xả lụt, làm 170 người chết. Trong tháng 11 năm này, khi bão Mirinae đổ bộ, tỉnh Phú Yên cũng gặp nạn to vì các đập thủy điện xả nước, gây lụt qúa nhanh, làm 70 người chết. Trên dòng sông Ba hay sông Ðà Rằng chảy qua thị xã Tuy Hoà, tỉnh Phú Yên hiện có 5 đập thủy điện, nhưng khi bị chỉ trích đã xả nước tạo thêm ngập lụt, thì người điều hành đập Sông Ba Hạ trút trách nhiệm cho các đập nằm trên thượng nguồn xả lũ không báo trước, tỉnh Phú Yên trút trách nhiệm cho tỉnh Gia Rai!

Sông Ba là con sông chảy qua làng tôi, lúc còn bé tôi đã lớn lên từ cá tôm của con sông này, vào mùa hè cũng có những người lớn lội qua sông vô ý “sụp búng” (lọt chân vào chỗ sâu) bị chết. Nhưng ngày nay, mỗi năm sau muà mưa, nó chỉ là một con lạch nhỏ, một giòng sông chết, không tôm, không cá, một con lạch tưởng chừng nằm yên, ngưng chảy trên hai bãi cát vàng như sa mạc.

Ðập Thủy Ðiện có thể điều tiết được mực nước của dòng sông hay không là kinh nghiệm mà chính người VN đã nhìn thấy.

Ðối với khoa học, đập thủy điện là mối đe doạ lớn. Nó:
- Ngăn chận phù sa. Sự trầm tích hiện giờ là nỗi khổ của những con đập thủy điện lâu đời.
- Thay đổi nhiệt độ và giòng chảy, tạo ảnh hưởng môi trường cho sinh vật trong giòng sông. Ông Mã Hồng Kì là kỷ sư trưởng xây đập Tiểu Loan cũng thừa nhận con đập sẽ làm cho nước lạnh hơn nước sông chảy bình thường khoảng 2.7 độ C, nên từ tháng 4 đến tháng 9, trong vòng 500 cây số dưới hạ lưu, những sinh vật quen sống trong môi trường nước ấm sẽ bị ảnh hưởng.
- Làm biến đổi môi trường quanh giòng sông. Gây xói lở, hay làm úng ngập một vùng đất rộng lớn.
- Nguy hiểm do xả nước bất thường.
- Làm cho nước hạ nguồn trở nên khô cạn. Theo các nhà khoa học Tây Phương, nếu tất cả 8 con đập trên sông Lan Thương hoàn thành sẽ làm giảm khoảng 25% thủy lượng sông Mê Kông.

Nhiệt độ quả điạ cầu chúng ta hiện nay đang thay đổi, khi mưa quá to, khi hạn hán kéo dài. Rừng núi cũng đã bị khai thác bừa bãi, cho nên khi lũ lụt thì lũ lụt rất lớn, những con đập vì sự an toàn sẽ xả nước và gây nạn ngập lụt trầm trọng hơn cho hạ lưu. Ðập Yali ở VN làm người dân làng Cam Bốt ở 2 tỉnh Ratanakiri và Stung Treng sống gần sông Se San chỉ mới biết ngập lụt từ năm 2000 và dòng chảy bất thường của dòng sông này cũng đã làm cho nhiều người, trâu bò bị chết đuối. Nhiều loài cá trên sông biến mất.

Ðồng bằng Sông Cửu Long với diện tích trên 40.000km2, không chỉ là vựa lúa cho người miền Nam mà là vựa lúa cả nước, ÐBSCL mỗi năm nhận của sông Mê Kông 460 tỷ m3 nước, 200 triệu tấn phù sa, sản xuất 33% sản lượng nông nghiệp toàn quốc. Thủy sản chiếm 50% toàn quốc.

Giòng sông Mê Kông cũng là giòng sông của những loại cá qúy như cá úc, cá tra, cá đuối nước ngọt, cá chép, cá tằm.. nhiều loài cá này đang bị đe dọa không chỉ vì đánh bắt mà còn bị đe doạ tuyệt chủng vì thay đổi môi trường.

Nhiệt độ khí hậu thay đổi sẽ làm các khối băng hà mất dần, làm khô kiệt các dòng sông do băng hà tan chảy tạo thành, trong đó có sông Mê Kông.

Nhưng trên dòng sông này, các con đập thủy điện có hậu quả ngăn chận dòng nước lại đang rầm rộ tranh nhau xây lên và nó cũng bị xây chận trên các phụ lưu!

CSVN cũng hăng hái xây đập để ngăn chận sông Se Kong, Se San, là hai phụ lưu quan trọng của Mê Kông – dòng nước sinh tử của VN, thì khó biết dòng sông này sẽ thay đổi như thế nào.

Ðiều chắc chắn, nếu mỗi ngày mực nước biển mỗi dâng cao, dòng sông mỗi cạn... thì điều này sẽ làm thủy triều mỗi ngày mỗi tràn sâu vào đất liền. Có thể tận biển hồ trong vài thập niên tới, và vựa lúa miền Nam một ngày nào đó có thể trở thành cánh đồng nước mặn, phèn chua!

Tranh đấu làm cho thế giới quan tâm, báo động đối với tham vọng điện lực của Trung Cộng, của Lào, CSVN và Cam Bốt là điều cần làm nhất để có thể hy vọng cứu lấy một dòng sông đang bị thẳng tay chia cắt.

Huệ Vũ